Het begon in 1960, in de woestijn van Arizona. De student antropologie 'Carlos' ontmoet daar in een busstation een stokoude Yaqui-indiaan, die hij leert kennen als 'Don Juan'. De man blijkt een sjamaan te zijn, vertrouwd met eeuwenoude magische tradities en met peyote, de hallucinaties opwekkende drug die uit de cactus wordt verkregen.

Carlos wint het vertrouwen van 'Don Juan', die hem aanneemt als leerling. Er volgen jaren van intensieve training, spectaculaire paranormale krachten en psychedelische ervaringen. En er volgt een boek: The Teachings of Don Juan. Carlos ondervindt aan den lijve dat de alledaagse wereld een perceptuele 'constructie' is, die toegang biedt tot talrijke andere dimensies. Er volgt nog een boek. En nog een. Totdat Don Juan, vele boeken later, in een onbekende dimensie verdwijnt en Carlos achterblijft als zijn opvolger.

Generaties New Age-adepten zijn weggedroomd bij deze serie boeken die Carlos Castaneda schreef over 'Don Juan', de Yaqui-indiaan en brujo (tovenaar) die hem zou hebben ingewijd in de geheimen van indiaanse magie en mystiek. Het verslag van de initiatie van 'Carlos', eerst met behulp van peyote en daarna op eigen kracht, leverde Castaneda vanaf zijn eerste boek in 1968, nu precies dertig jaar geleden, een miljoenenpubliek op - èn een doctoraat in de antropologie. De lessen van Don Juan werden namelijk niet gepresenteerd als fictie, maar als waarheidsgetrouw verslag van veldwerk, en daarmee als vernieuwende menswetenschap.

Maar was het dat? Critici plaatsten al snel vraagtekens bij de authenticiteit van Castaneda's boeken, en dertig jaar later betwijfelt buiten zijn kring van bewonderaars vrijwel niemand meer dat ze niet uit de woestijn, maar vooral uit de bibliotheek en de verbeelding van de auteur afkomstig zijn. Met De lessen van Don Juan schreef Castaneda de eerste esoterische roman for the millions. De burger van de late twintigste eeuw, voor wie het traditionele geloof ongeloofwaardig is geworden maar de moderne wetenschap onbegrijpelijk, heeft voor zijn spirituele huishouding kennelijk behoefte aan zulke comfortabele, troostende wijsheid, bij voorkeur afkomstig uit geromantiseerde culturen.

Hier zien we een massa-variant van de spiritistische lectuur die eind negentiende eeuw in zwang raakte onder leden van de hogere burgerij. Toen waren séances, geestesbezweringen en de wijze lessen van oosterse goeroes nog een zaak voor de bourgeoisie, die na gedane zaken thuis probeerde op te boksen tegen de ontnuchtering van hun wereldbeeld door arbeid en kapitaal, de anonieme factoren waarop de samenleving steeds sterker leek te drijven. In de twintigste eeuw heeft dat proces zich doorgezet naar de lagere middenklasse - de eerste-generatie-studenten die wegliepen met Castaneda - en nu dan uiteindelijk naar het volk, dat samendromt bij Jomanda. Ook op spiritueel gebied voltrekt zich, met de indianen-romantiek, niet zozeer een verwildering alswel een 'aristocratisering van de massa'.

Als schrijver opende Castaneda (die acht miljoen boeken verkocht in zeventien landen) zodoende de sluizen voor een onafzienbare stroom spirituele pulp die voortduurt tot op de dag van vandaag. Met titels als De stem van de aarde. Een innerlijke zoektocht in het land van de aboriginals, door Elisabeth Fuller (1998), en natuurlijk De Celestijnse Belofte, de spirituele doktersroman van James Redfield die in 1993 verscheen en het 165 weken uithield in de (fictie) bestseller-lijst van The New York Times. Al deze boeken, waarin telkens weer andere moderne westerlingen op zoek gaan naar telkens weer dezelfde indianen, Afrikanen en aborigines, zijn schatplichtig aan de avonturen die Castaneda zijn 'Carlos' liet beleven.

Eén ding aan Castaneda's boeken is nog steeds waar. De lessen van Don Juan zijn inderdaad een initiatie - in de gedachtenwereld van de jaren zestig, wel te verstaan, niet in die van de indianen. Castaneda, een ambitieuze maar getroubleerde nieuwkomer in het Californië van de vroege jaren zestig, trof daar een suggestibel milieu aan, dat draaide op een brandstof van mystiek, chemische roes en romantiek. Wetenschappers waren op zoek naar 'nieuwe paradigma's', in het voetspoor van Kuhn en Feyerabend die de traditionele rationalistische wetenschap hadden onttroond. Studenten waren op zoek naar psychedelische kicks en luisterden hoe Jim Morrison van The Doors op het topje van zijn longen zong over sjamanen, mystieke hagedissen en een onbekende realiteit 'aan de andere kant'.

Don Juan viel, kortom, in een gespreid bedje.

Maar waar kwam 'Carlos' vandaan?

Niet uit Brazilië, zoals hij zelf jarenlang volhield. Carlos César Salvador Arana Castaneda werd in 1926 geboren te Cajamarca, Peru. Ook niet in een universitair milieu, zoals hij zelf vertelde, maar als zoon van een eenvoudige horlogemaker. Halverwege de jaren vijftig vertrok hij naar Los Angeles om te studeren, eerst op college, later aan de universiteit.

Hij ontmoette er zijn vrouw, Margaret Runyan, evenals Castaneda hevig geïnteresseerd in mystiek en metafysica. Beiden raakten in de ban van de mystieke scene die in Los Angeles bloeide rondom de schrijver Aldous Huxley. Castaneda verslond Huxley's The Doors Of Perception (1954) en vond in de auteur zijn wetenschappelijke rolmodel. 'Zo'n man wilde Carlos worden', schrijft Margaret Runyan in A Magical Journey with Carlos Castaneda, het lezenswaardige en geestige boek dat ze heeft gepubliceerd over haar huwelijk met Castaneda, dat duurde van 1960 tot 1973. Het paar, dat een zoon kreeg, hield het een jaar samen uit. Een formele scheiding werd pas uitgesproken in 1973, toen Castaneda zijn eerste miljoen binnen had.

Castaneda moest zijn geldingsdrang eerst nog snel aanpassen aan de tijdgeest, die met het jaar turbulenter leek te worden. De studeerkamer-mysticus Huxley werd als pop-icoon afgelost door de flamboyantere Timothy Leary, die de jeugd van Amerika voorhield dat LSD de snelste invoegstrook was naar een hoger bewustzijn. Voor de conventionelere, introverte Castaneda was Leary's mediamieke narcisme een brug te ver. Runyan beschrijft een feestje in New York, waar een in pak gestoken Castaneda schaapachtig moet toekijken hoe de giechelende Leary en zijn hooghartige coterie stoned zitten te worden.

Tovenaarsleerling

Lang hoefde hij niet te tandenknarsen. Zijn eigen doorbraak kwam in 1968 met The Teachings of Don Juan, uitgegeven door de California University Press. In dit eerste boek beschrijft Castaneda zijn ontmoeting met Don Juan Matus (een pseudoniem van het type 'Jan Smit'), en de 'eerste fase' van zijn met peyote aangevuurde opleiding als tovenaarsleerling. De uitgever wist dat hij met het manuscript goud in handen had, schrijft Margaret Runyan. 'Het land barstte van de studenten die dweepten met drugs'.

Daarna ging het snel. Haar wettige echtgenoot werd een cultfiguur, aanbeden door studenten en gevreesd door 'ouderwetse' wetenschappers. Runyan beschrijft de hysterie rond zijn optredens, en de wolk van teleurstelling die over het stonede publiek schoof zodra hun kortgeknipte idool het podium opkwam. De universiteit van Californië in Los Angeles (UCLA), uit het lood geslagen door studentenprotest en op zoek naar 'nieuwe paradigma's', verleende hem in 1973 de doctorstitel voor een proefschrift over indiaanse magie. Het bleek het manuscript van zijn derde Don Juan-boek, Journey to Ixtlan (1972). De trilogie en de academische titel stuwden Castaneda op tot grote hoogtes. Zijn boekjes werden per rugzak de wereld overgesjouwd, van Amsterdam naar Kathmandu, vooraanstaande wetenschappers als de sanskritist Frits Staal citeerden eruit, in publicaties over magie en mystiek.

Castaneda's symbiose met de sixties, eindeloos gerecyceld in de popcultuur, maakt ook begrijpelijk waarom het povere literaire gehalte van zijn werk het succes allesbehalve in de weg stond. Castaneda's stijl is vlak en kleurloos, zijn beschrijvingen van personen en plaatsen zijn anoniem en slaapverwekkend. Wie een paar van zijn stroperige wijsgerige dialogen hardop voorleest, waant zich eerder in een comateuze aflevering van The Bold and the Beautiful dan in de woestijn van Sonora. Terwijl de belevenissen van Carlos er toch niet om liegen: hij verandert in een kraai, suist door nieuwe dimensies, en, klap op de vuurpijl, wisselt met zijn indiaanse leermeester van gedachten over de fenomenologie van Edmund Husserl.

Maar juist die slaapwandelende stijl en de plompheid van zijn filosofische uiteenzettingen, worden door zijn lezersschare diep gewaardeerd, en wel om dezelfde reden die soap-fanaten hebben om hun helden trouw te blijven: het wordt niemand moeilijk gemaakt, en de tijd glijdt ongemerkt voorbij. Castaneda biedt, net als The Bold and the Beautiful, even 'een rustig moment voor jezelf'.

De vraag of de auteur de waarheid vertelt, is daardoor steeds minder relevant geworden. Verscheidene critici hebben aangetoond dat Castaneda zijn boeken oplepelde uit een hutspot van eigen universitair veldwerk, oosterse mystiek, esoterische lectuur in de universiteitsbibliotheek, en talrijke gesprekken met geestverwanten. Geen klassieke oplichter dus, die aanbelt om je bloemen te verkopen die hij eerst uit je tuin heeft gerukt, maar wel een ambitieuze fantast, die in zijn eigen boodschap is gaan geloven. Na zijn massaroem was er natuurlijk geen weg terug meer. Hij werd 'een man verzwolgen door zijn eigen legende', aldus Margaret Runyan.

Voor Castaneda's lezers maakt dat hoegenaamd niets uit. Zijn status als spirituele verteller heeft inmiddels dankzij de New Age-beweging nieuwe lagen beits gekregen, zijn boeken worden nu doorgaans gelezen als allegorieën. En als er wordt doorgezeurd over de waarheidsvraag, kan die worden ontweken met de relativistische platitude die sinds de jaren zestig hoogtij viert: jíj hoeft het niet te geloven, het is míjn waarheid.

Hutspot

De opvatting dat de werkelijkheid relatief is, een 'conventie' is, of een 'sociale constructie', vormt immers de basisgedachte van The Teachings of Don Juan. Ouderwetse onderscheidingen als die tussen feit en fictie zijn niet van toepassing in de wondere wereld van de chemische cactus. Ook de voorvechters van new journalism, spraakmakend toen Castaneda in Los Angeles na een cursus creative writing voor het eerst een pen op papier zette, beweerden al triomfantelijk dat goede fictie meer waarheid bevat dan de beste journalistiek.

Of niet. In 1976 publiceerde Rick DeMille (zoon van de regisseur Cecil B.) de kritische tekst-analyse Castaneda's Journey: The Power and the Allegory, waarin hij aannemelijk maakte dat de lessen van Don Juan eerder allegorie zijn dan reportage. De chronologie van de boeken bleek op talloze punten tegenstrijdig, beschrijvingen van flora en fauna klopten niet, en ondanks herhaalde verzoeken produceerde Castaneda nooit de aantekeningen die hij tijdens zijn veldwerk zou hebben gemaakt.

Argwaan wekte ook dat de hoogbejaarde Don Juan, verscholen in de rotsen van Arizona, feiloos de trends in de Amerikaanse jeugdcultuur wist te volgen. In de eerste boeken, verschenen op het hoogtepunt van de psychedelische cultuur, worden nog volop geestverruimende drugs gebruikt, maar in de katerige jaren zeventig verschuift het accent naar meditatie en natuurlijke 'highs'. Eerst ontmoet Carlos alleen mannelijke tovenaars, maar later, als het feminisme van zich doet spreken, duiken ineens vrouwelijke sjamanen op.

Het fileerwerk van DeMille werd jaren later overgenomen door de antropoloog Jay Courtney Fikes in het boek Carlos Castaneda, Academic Opportunism and the Psychedelic Sixties (1993). Fikes, die jarenlang onderzoek deed onder de Huichol-indianen in Mexico, beschuldigde Castaneda ervan een commerciële en destructieve karikatuur te hebben gemaakt van hun cultuur, op hapklare maat gesneden voor New Age-toeristen. Enkele antropologen die Castaneda's werk destijds achteraf ondersteunden, bleken bovendien nauw bevriend met hem te zijn geweest, en mogelijk als bron te hebben gediend. UCLA deed nooit een poging Castaneda zijn titel te ontnemen, hoewel voor nadere inspectie ook aan de universiteit zelf aanleiding genoeg was.

Ondanks deze pogingen tot debunking werd Castaneda multimiljonair en is hij nog steeds een merknaam, onlosmakelijk verbonden met de erfenis van de jaren zestig. De thans 71-jarige Peruviaanse middenklasse-telg staat aan het hoofd van een imperium met ondernemingen voor seminars, boeken en video's. Hij wordt beschermd door een lijfwacht van jonge vrouwen. De laatste keer dat zijn ex-vrouw Margaret hem ontmoette zag hij er slank en fit uit, en droeg hij cowboylaarzen, een spijkerbroek en een open zijden hemd. Timothy Leary had Aldous Huxley alsnog ingehaald.

Jane Fonda

Toch is de kritiek op zijn werk Castaneda, aanvankelijk niet alleen lonkend naar de roem maar ook naar de wetenschap, niet helemaal in de koude kleren gaan zitten. Al twee decennia mijdt hij het academische milieu als de pest en spreekt hij alleen nog op New Age-seminars en in 'workshops', tegen indrukwekkende honoraria. Zijn nieuwste werk, Magical Passes, is zelfs helemaal geen verhaal meer, maar een handleiding voor sjamanistische lichaamsbewegingen, in de Amerikaanse traditie van Jane Fonda's body work out. Uiteraard leverbaar met (drie) instructie-video's.

Het boek is de weerslag van een techniek die Castaneda 'Tensegrity' noemt, een samenstelling van tense en integrity. De 'magische passen' zijn oefeningen die Castaneda zegt te hebben ontleend aan occulte indiaanse tradities van vóór de komst van de Spanjaarden. Het gaat erom het 'assemblage-punt' van het menselijk lichaam te ontdekken, waarmee men heen en weer kan zappen tussen diverse realiteiten. Erg opzienbarend zijn de oefeningen in het boek niet: ze ogen als een combinatie van vechtsport, sjamanistische dans, en tai chi. Volgens sceptici heeft Castaneda ze geleerd van een bevriende Aziatische vechtsporter in Californië.

Het oefenboek onderstreept de nieuwe identiteit die Castaneda zich heeft aangemeten. Hij is geen antropoloog meer die op zoek is naar een nieuw 'cognitief paradigma', maar de opvolger van Don Juan, die zelf het tijdelijke voor het eeuwige heeft verwisseld. Carlos is van leerling nagual geworden, de laatste tovenaar. Het schrijven van boeken is derhalve ook geen reportage meer, maar een sjamanistische handeling. Boeken zijn power.

Dit jaloers makende vermogen tot mystificatie en zelfpromotie, dat in Hollywood wel vaker is gegund aan goochelaars zoals de 'magician' David Copperfield, komt ook uit A Magical Journey goed naar voren. De 77-jarige Runyan beschrijft haar ex-echtgenoot als een geboren, wat humorloze mystificator met een onlesbare dorst naar metafysica. Ze noemt hem 'Mister Metaphysical' en ook zij houdt er openlijk rekening mee dat zijn werk een 'pastiche van feit en fictie' is. Voor de figuur van Don Juan geldt dat zeker: Castaneda kende wel indianen, maar pas achter de typemachine ontstond 'een ander schepsel, een alwetende constructie die bestond uit echte indiaan, pure verbeelding, bibliotheek-onderzoek en dozijnen gesprekken.' Runyan suggereert dat zij Castaneda op het idee heeft gebracht een personage te creëren om zijn boodschap beter over te brengen.

Geen wonder dat Castaneda niet blij was met dit boek. Tot overmaat van ramp bevat het enkele foto's van zijn gedrongen en cameraschuwe verschijning. De multimiljonair sloeg éénmans-uitgeverij Millenia Press - dat eerder het boek van Fikes had uitgegeven - om de oren met dwangbevelen. Maar pogingen het boek uit de handel te laten nemen waren tevergeefs, en zo is de waarheid omtrent de Californische brujo toch een stap dichterbij gekomen.

De gevolgen voor de indianenstammen in het Zuidwesten van de Verenigde Staten zijn minder opwekkend. Zij worden sinds Castaneda's eerste boek voor de voeten gelopen door peyote kauwende sensatiezoekers. New Age-sektes eigenen zich hun heilige plaatsen toe. Het gebruik van peyote in religieuze ceremonies is de indianen inmiddels verboden. Zo vormt de psychedelische subcultuur van de jaren zestig, verwoord in de fantasy van Castaneda, een nieuwe stap in hun culturele onderwerping. Maar dat is voor de aristocratische massa onder leiding van Jane Fonda een bijzaak.

http://www.nrcboeken.nl/recensie/het-succes-van-carlos-castaneda-een-uitgekookte-sjamaan 

Onkruid vergaat niet en al helemaal niet in de wereld van esoterische en magische literatuur. Nog altijd buigen Eindtijd-adepten zich over de profetieën van Nostradamus, om de krant beter te kunnen begrijpen. Nog steeds wordt de frauduleuze Madame Blavatsky met haar 'Geheime Leer' aangehaald in beschouwingen over het volgende millennium. En nog steeds verkopen de boeken van Carlos Castaneda.

De Spaans-Amerikaanse antropoloog maakte begin jaren zeventig furore met zijn boeken over de wijze lessen die hij als student in de Mexicaanse woestijn zou hebben gehad van de yaqui-Indiaan Don Juan. Met behulp van geestverruimende drugs was hij onder leiding van zijn Indiaanse coach over het woestijnlandschap gezeild, op zoek naar de geheimen van het bestaan. Het verslag van die magische reis, The Lessons of Don Juan, sloeg dank zij het psychedelische tijdsgewricht in als een bom. Groepen Amerikaanse hippies schuimden peyote kauwend het ruige woestijngebied af om 'Don Juan' te ontmoeten en eveneens te worden ingewijd in zijn mysteries. De universiteit van Los Angeles beloonde Castaneda voor zijn baanbrekende antropologische veldwerk met een doctoraat.

Voor de Amsterdamse psychotherapeut Hetty Tonkes was de spirituele leer die Castaneda optekende uit de mond van de yaqui-Indiaan zo'n openbaring dat ze die nu heeft vertaald in therapeutische oefeningen. Als theoretisch kader geldt daarbij Don Juans beschrijving van mensen als 'lichtbollen': “Mensen zijn samengesteld uit een oneindig aantal energievelden, die uit draden lijken te bestaan”, weet Tonkes. “Deze emanaties van de Adelaar vormen een verzameling met een huls erom heen, die eruit ziet als een geweldig lichtgevend ei, een bol van licht.” Daarna volgt een groot aantal esoterische aanwijzingen, over het doen van een dutje (“Als je goed wilt uitrusten, moet je lange dutjes doen”), het opstaan (“Het is een goede gewoonte om het hele lichaam te rekken nadat men geslapen, gezeten of gewandeld heeft”), scheel kijken, het toespreken van planten en het bepalen van je 'energiepunt'. Dit alles onder het helende motto: “Stop de interne dialoog. Breng je gedachten tot rust.”

Het boekje van Tonkes is opmerkelijk, omdat Castaneda al jaren geleden is ontmaskerd als een bedrieger met ten minste zoveel talent voor marketing als voor mystiek. Na het succes van zijn eerste boek was zijn kostje gekocht: om de paar jaar verscheen een nieuw deeltje 'Don Juan', met weer nieuwe wijze lessen en mystieke ervaringen. Sceptici begonnen zich af te vragen hoe lang Castaneda in de woestijn had rondgehangen, getuige zijn niet aflatende stroom van nieuwe inzichten en ervaringen. Bovendien bleek 'Don Juan' voor een bejaarde Indiaan wonderbaarlijk soepel met zijn tijd mee te gaan: toen de psychedelische drugscultuur in de VS over haar hoogtepunt heen was, verdwenen de peyote en andere hallucinogenen als bij toverslag uit zijn lessen. Toen het feminisme opkwam deden plotsklaps ook vrouwelijke magiërs hun intrede in zijn werkterrein. Enzovoorts.

Halverwege de jaren zeventig werd het bedrog in Castaneda's boeken gedetailleerd blootgelegd door een voormalige liefhebber, Rick DeMill, die tal van onjuistheden en inconsistenties aantrof in de vermeend wetenschappelijke observaties van het Indiaanse woestijnleven. De chronologie in de latere boeken klopte niet, de taal was niet juist, zelfs de planten die Castaneda beschreef, bleken niet voor te komen in het woestijngebied waar de boeken zich afspelen. De lessen van 'Don Juan' bleken een mengelmoes van fragmenten uit destijds populaire oosterse geschriften als de Tibetaanse en Egyptische Dodenboeken, aangevuld met wat eigentijdse psychologie en psychedelica. Ook de antropologie-faculteit die Castaneda een doctorstitel verleende had, in de ban van hippe 'niet-westerse culturen', hem op zijn woord geloofd. Ondanks herhaalde verzoeken heeft hij nooit oorspronkelijke 'veldnotities' openbaar gemaakt, zijn 'proefschrift' bleek het manuscript te zijn van zijn eerste boek, zonder enige verantwoording of annotatie.

Voor de verkoop maakte dat allemaal niet uit. Nog regelmatig verschijnen nieuwe afleveringen uit de Don-Juan-reeks, en nog steeds verkopen ze goed, op de golven van de New Age-hausse.

Volgens Hetty Tonkes gaf Castaneda's werk “woorden aan een proces in mezelf dat ik mezelf vaag al heel lang bewust was. Het was alsof er een diep weten in mezelf geraakt was en 'ontwaakte'.” Inderdaad: alsof. En dat staat ons allemaal te wachten: “Ik ben ervan overtuigd dat het proces dat Castaneda beschrijft, waar hij doorheen is gegaan, in de voor ons liggende periode voor de gehele mensheid zal gaan gelden.” Dat we daarvoor binnen kunnen blijven, dromend en scheel kijkend, en niet met een mond vol peyote door de woestijn hoeven te sjokken is een schrale troost.

http://www.nrcboeken.nl/recensie/diepe-weten 

HET was het einde van de jaren zestig. Alle ankers waren losgeslagen, alles leek mogelijk. Maar wat te kiezen?

De lessen van Don Juan, een indiaan uit de woestijn van Mexico, kwamen voor talloze dolenden als een geschenk uit de hemel. De wijsgeer van onverdachte komaf verzekerde dat ieder mens over ongedachte capaciteiten beschikt, mits hij zich als een krijger een weg door het leven zou banen.

Het was Carlos Castaneda, een Amerikaanse antropoloog, die de bejaarde Yaqui-indiaan op een busstation in Arizona had ontmoet. Meteen was hij in zijn ban geraakt. Hij zocht hem op in Mexico, werd zijn leerling en begon in boeken verslag te doen van de lessen die hij kreeg. Het eerste deel, The Teachings of Don Juan, werd, met Steppenwolf van Herman Hesse en The Doors of Perception van Aldous Huxley, een standaardwerk van de psychedelica.

Terwijl honderdduizenden zijn geestelijke excursies navolgden en velen zelfs daadwerkelijk naar Mexico afreisden, drong Castaneda al weer dieper door in de wereld van de sjamaan. In nieuwe boeken als Journey to Ixtlan en A seperate reality was te lezen hoe hij eerst kraai en daarna magiër werd, en met zijn indiaanse goeroe leerstellingen uit de westerse filosofie bediscussieerde.

Castaneda werd zo serieus genomen dat de universiteit van Californië hem de doctorstitel gaf. Maar in het midden van de jaren zeventig ontstond twijfel. Is Don Juan echt, of paart Castaneda een rijke fantasie aan uitgebreid bronnenonderzoek? Onderzoekers toonden aan dat beschrijvingen van planten en dieren niet kloppen en wezen op inconsistenties.

Voor de liefhebbers was dat geen punt. Fictie of niet, wat Don Juan bij monde van Castaneda wereldkundig maakte, was van grote waarde. Temeer daar Castaneda zijn boodschap in opeenvolgende boeken behendig aanpaste aan de tijdsgeest. Geestverruimende middelen als peyote maakten in de nuchtere jaren zeventig plaats voor meditatie-oefeningen. Zijn laatste werk Magical Passes sluit bij deze doenerige tijd aan als sjamanistische fitness-cursus met bijbehorende video's, een techniek die de naam Tensegrity meekreeg.

Castaneda stond de laatste jaren aan het hoofd van een new age-miljoenenbedrijf dat met de firma's Cleargreen inc., Toltec Artists en Laugan Productions het gedachtengoed van Don Juan zorgvuldig exploiteerde. Castaneda trad zelden in de openbaarheid en wilde niet worden gefilmd of gefotografeerd: 'Een magiër moet zich niet in de tijd laten vastpinnen.'

Zijn dood, aan leverkanker, bleef lang geheim - hij stierf al op 27 april. Hij is in stilte gecremeerd, de as is naar Mexico gebracht.

Ariejan Korteweg

http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article765308.ece/Een_magier_die_zich_schuilhield 

He died of liver cancer on April 27 at his home in Los Angeles, said Deborah Drooz, an entertainment lawyer, friend of Mr. Castaneda and executor of his estate. She said he had suffered from the illness for at least 10 months. After his death, his body was cremated and the remains were sent to Mexico, she added.

In books like ''The Teachings of Don Juan: A Yaqui Way of Knowledge,'' Mr. Castaneda spun extraordinarily rich, hallucinogenic evocations of ancient paths to knowledge based on what he described as an extended apprenticeship with a Yaqui Indian shaman named Don Juan Matus. His 10 books, etched in layer upon layer of psychological nuance and intrigue, became international best sellers translated into 17 languages and were credited with helping to usher in the New Age sensibility and reviving interest in Indian and Southwestern cultures.

Over the years, scholars and critics have debated whether Don Juan existed and whether the books were anthropology or fantasy, fact or fiction, distinctions which no doubt amused Mr. Castaneda.

Rather than respond, he lived in almost total anonymity, refusing to make public appearances, be photographed or tape-recorded. He continued to write up to his death and wanted his death to remain as private as his life, Ms. Drooz said. The Los Angeles Times reported his death yesterday after it was revealed by an Atlanta man who said he was Mr. Castaneda's son. He said he heard about the death when he learned of probate proceedings.

''Carlos Castaneda was a very impeccable man,'' Ms. Drooz said. ''Everything he wanted done he made clear to the very end, and to the very end he never remotely suggested he wanted an epitaph or a eulogy or a press release about this death. He spend his life eschewing media coverage and those around him respected that and allowed him to pass peacefully without attention. It was no secret. It just didn't seem appropriate to make a fuss.''

But C. J. Castaneda, 36, who owns a coffee shop in suburban Atlanta, and his mother, Mr. Castaneda's former wife, Margaret Runyan Castaneda, both say they are skeptical of that account and question why Mr. Castaneda's death certificate said he was never married and why news of his death was kept from them.

Mrs. Castaneda, who said they were married from 1960 to 1973, said Mr. Castaneda was not her son's biological father but he had the boy's birth certificate changed legally to say that he was the boy's father. Ms. Drooz said Carlos Casteneda was estranged from C. J. Castaneda, and the younger man was not his son.

The death certificate lists a niece, Talia Bey, who is president of Cleargreen Inc., which organizes seminars based on Mr. Castaneda's teachings. A hearing on Mr. Castaneda's estate, which benefits from enormous worldwide sales of his books, is to be held on July 2 in Los Angeles.

If confusion follows in the wake of Mr. Castaneda's death, it would be consistent with the story of his life.

Mr. Castaneda had said that he was born on Dec. 25, 1931, in Sao Paulo, Brazil, and that Castaneda was an adopted surname. Immigration records indicate that he was born on Dec. 25, 1925, in Cajamarca, Peru, and Castaneda was his given name.

He came to the United States in 1951, according to the immigration records, and was an obscure graduate student in anthropology when he sent off a manuscript in 1967 to the University of California Press in Los Angeles. The book was released as ''The Teachings of Don Juan'' in 1968.

After its paperback rights were resold, it became an international best seller. In the book, in encounters at once fanciful and intellectually and psychologically challenging, Don Juan instructs his disciple about becoming a ''man of knowledge'' in ways that ''clash disconcertingly with our prevailing scientific conception of reality,'' as Theodore Roszak put it in a review in The Nation. As the book begins, Don Juan instructs his pupil through the use of hallucinogenic drugs but as the book goes on, drugs are less a part of the learning process.

His second book, ''A Separate Reality: Further Conversations with Don Juan,'' continues the education process, this time focusing on the nature of sorcery. The third volume of the Don Juan books, ''Journey to Ixtlan: The Lessons of Don Juan,'' is the most personal of the three, focusing on what Mr. Castaneda has learned. A review in Book World called it ''one of the most important statements of our time.''

The books made Mr. Castaneda an international celebrity, and he was featured on the cover of Time. But many of his later books received cooler reviews. In The New York Times Book Review in 1988, Margot Adler described ''The Power of Silence: Further Lessons of Don Juan'' as ''an unnecessarily cloudy pathway to the world of dreams and altered states.''

And his career was clouded almost from the beginning by the debate over whether Don Juan even existed or whether Castaneda was, as one critic put it, ''one of the great intellectual hoaxers'' of all time.

Mr. Casteneda insisted that Don Juan was real. But others have said that, real or not, the books stand on their own both as windows onto the spiritual currents of the 60's and as part of a long tradition of vivid intellectual and spiritual quests.

''The most important question we can ask is not, 'Can Juan Matus be located in 1977 in Sonora, Mexico?' '' wrote Sam Keen in Psychology Today. ''It is rather: ''What does Don Juan tell us about ourselves, about the millions in this country and abroad, who have read his words in 11 languages?' As an archetypical hero, Don Juan may reveal to us something about the contours of the collective unconscious and the longings of our time.''

Life: The Body, the Mind, the Spirit

For example, your body needs fright. It likes it. Your body needs the darkness and the wind. Your body now knows the gait of power and can't wait to try it. Your body needs personal power and can't wait to have it. So let's say then that your body returns to see me because I am its friend.

-- Don Juan in ''Journey to Ixtlan:

The Lessons of Don Juan''

Mescalito changes everything. Yet we still have to work like everybody else, like mules. I said there was a spirit inside Mescalito because it is something like a spirit which brings about the change in men. A spirit we can see and can touch, a spirit that changes us, sometimes even against our will.

-- Don Juan in ''A Separate

Reality: Further Conversations

with Don Juan.''

We men and all other luminous beings on earth are perceivers. That is our bubble, the bubble of perception. Our mistake is to believe that the only perception worthy of acknowledgment is what goes through our reason. Sorcerers believe that reason is only one center and that it shouldn't take so much for granted.

-- Don Juan in ''Tales of Power''

The man will be, by then, at the end of his journey of learning, and almost without warning he will come upon the last of his enemies: Old age! This enemy is the cruelest of all, the one he won't be able to defeat completely, but only fight away.

--Don Juan in

''The Teachings of Don Juan''

Of Realities Separate and Unusual

The Teachings of Don Juan: A Yaqui Way of Knowledge, University of California Press, 1968.

A Separate Reality: Further Conversations With Don Juan, Simon & Schuster, 1971.

Journey to Ixtlan: The Lessons of Don Juan, Simon & Schuster, 1972.

Tales of Power, Simon & Schuster, 1974.

Trilogy (three volumes), Simon & Schuster, 1974.

Don Juan Quartet (boxed set; includes The Teachings of Don Juan: A Yaqui Way of Knowledge; A Separate Reality: Further Conversations With Don Juan; Journey to Ixtlan: The Lessons of Don Juan, and Tales of Power), Simon & Schuster, 1975.

The Second Ring of Power, Simon & Schuster, 1977.

The Eagle's Gift, Simon & Schuster, 1981.

The Fire From Within, Simon & Schuster, 1984.

The Power of Silence: Further Lessons of Don Juan, Simon & Schuster, 1987.

Photos: The author's first book. Carlos Castaneda (1964)

http://www.nytimes.com/1998/06/20/arts/carlos-castaneda-mystical-and-mysterious-writer-dies.html